बदलत्या कृषी-हवामान परिस्थितीशी झुंजण्यासाठी सर्वत्र शेतकरी संघर्ष करत असताना, २०१४ मध्ये महाराष्ट्रातील कुंभारवाडी गावातील काही शेतकऱ्यांनी त्यांच्या पीक पद्धतींमध्ये विविधता आणून परिस्थितीशी जुळवून घेतले. विविध पीक पद्धतींमुळे हवामान आणि बाजारपेठेतील जोखीम कमी झाल्या नाहीत तर घरगुती पातळीवर वैविध्यपूर्ण आणि पौष्टिक अन्न देखील उपलब्ध झाले आहे. २००० च्या दशकाच्या सुरुवातीला शेतकऱ्यांना हवामानातील बदलांचा अनुभव अधिक वारंवार येत आहे. हे वेगवेगळ्या स्वरूपात दिसून येते जसे की उशिरा आणि अवकाळी पाऊस, पूर, तापमानात वाढ इत्यादी, ज्यामुळे पिकांचे नुकसान होते. उदाहरणार्थ, अहमदनगर जिल्ह्यातील अकोले ब्लॉकमधील गावांमध्ये, रब्बी हंगामात पेरलेले बहुतेक गहू आणि हरभरा बियाणे नोव्हेंबर २०१० मध्ये उशिरा झालेल्या अवकाळी मुसळधार पावसामुळे पाणी साचल्यामुळे वाया गेले. डिसेंबर महिन्यात पुन्हा पेरणी केल्याने रब्बी हंगामात ५०% घट झाली. त्याचप्रमाणे, मे २०११ च्या शेवटच्या आठवड्यात बाजरी आणि भुईमूगाच्या कापणीच्या वेळी झालेल्या मुसळधार पावसामुळे अंदाजे ५०% पीक नष्ट झाले. ९ फेब्रुवारी २०१२ रोजी पुन्हा एकदा अवकाळी दंवामुळे भुईमूग सारख्या पिकांचे नुकसान झाले, ज्यांच्या बियांना नुकतीच अंकुर फुटू लागले होते. त्यामुळे शेतकऱ्यांना अनिश्चित मान्सूनच्या वर्तनाचा सामना करणे अधिकाधिक कठीण होत चालले आहे, जे अधिकाधिक वारंवार होत आहे. जलसंवर्धनामुळे पिकांची विविधता येते: कुंभारवाडी हे गाव पश्चिम महाराष्ट्रातील अहमदनगर जिल्ह्यातील संगमनेर तालुक्यापासून सुमारे ४५ किमी नैऋत्येस वसलेले आहे. या गावात १४५ कुटुंबे आहेत, जी विविध वस्त्यांमध्ये विभागली गेली आहेत. गावातील शेती हा मुख्य व्यवसाय असला तरी, मोठ्या संख्येने कुटुंबे दुग्ध व्यवसायात आहेत; म्हणून पशुपालन (संकरित गायी) हा प्रमुख उपकंपनी व्यवसाय आहे. कुंभारवाडी हे महाराष्ट्राच्या पावसाच्या टंचाई क्षेत्रात (सरासरी ५०० मिमी प्रतिवर्ष) स्थित आहे, जिथे दुष्काळ नेहमीचाच असतो. १९९६ मध्ये इंडो-जर्मन पाणलोट विकास कार्यक्रम लागू होण्यापूर्वी, गावातील वार्षिक पीक पद्धतीमध्ये फक्त दोन मुख्य पिके समाविष्ट होती - बाजरी (खरीप) आणि ज्वारी (रब्बी) - ज्यात थोडेसे मूग, मूग, हरभरा आणि ऊस चाऱ्यासाठी वापरला जात असे. एकूण ३२५.५ हेक्टर क्षेत्र पावसाळी परिस्थितीत लागवड केले जात होते, तर मोठा क्षेत्र (६६ हेक्टर) पडीक होता. खरीप हंगामात बाजरी (१६८ हेक्टर) आणि रब्बी हंगामात ज्वारी (१४९ हेक्टर) ही मुख्य पिके होती. ही फक्त घरगुती वापरासाठी (अन्न आणि चारा) घेतली जात होती. गव्हाची लागवड कधीच ऐकली गेली नव्हती. २००२ पासून, पाण्याच्या पातळीत वाढ झाल्यामुळे, शेतकऱ्यांनी गहू, टोमॅटो आणि कांदा यांसारखी नगदी पिके घेण्यास सुरुवात केली. आमच्या अभ्यासादरम्यान आम्हाला आढळून आले की २०११ मध्ये वार्षिक पाऊस सामान्य होता आणि जूनच्या पहिल्या आणि दुसऱ्या आठवड्यात (खरिपातील पेरणीचा कालावधी) आणि सप्टेंबरच्या मध्यात (रब्बीतील पेरणीचा कालावधी) चांगला पाऊस पडला. चांगल्या पावसामुळे एकूण ४१४.७५ हेक्टर क्षेत्रावर लागवड झाली. शेतकऱ्यांनी १५ वेगवेगळ्या पिकांची लागवड केली. खरीपातील बाजरी (४० हेक्टर) कांदा, टोमॅटो आणि सोयाबीन मोठ्या क्षेत्रात घेतले जात होते, तर रब्बी हंगामात गहू (८० हेक्टर), ज्वारी (६० हेक्टर), कांदा आणि टोमॅटो ही प्रमुख पिके होती. उन्हाळ्यात, शेतकरी टोमॅटो (१० हेक्टर) आणि चारा (२५ हेक्टर) पिकवायचे. याशिवाय, ३ हंगामात त्यांनी सुमारे ४ प्रकारच्या डाळी आणि काही भाज्यांची लागवड केली. काही शेतकऱ्यांनी डाळिंबाची लागवड देखील सुरू केली होती. कमी पावसाच्या परिस्थितीशी जुळवून घेणे २०१२ मध्ये पाऊस (२८७ मिमी) २०११ च्या तुलनेत खूपच कमी होता (४५० मिमी). एकूण वार्षिक पावसाव्यतिरिक्त, पावसाच्या दिवसांच्या संख्येत घट झाली - २०१२ मध्ये ६० दिवसांपासून २०११ मध्ये ८६ दिवसांपर्यंत, ज्यामध्ये दोन पावसाळी दिवसांमधील उच्च फरक आणि अंतर होते. २०१२ मध्ये, खरीप हंगामात पेरणीसाठी चांगला पाऊस उशिरा आला, कारण तो जुलैच्या पहिल्या आठवड्यात झाला होता आणि रब्बी हंगामातही तो उशिरा म्हणजे सप्टेंबरच्या अखेरीस आणि ऑक्टोबरच्या पहिल्या आठवड्यात झाला. पावसाच्या पद्धतीतील बदलांमुळे, शेतकऱ्यांचा पिकांच्या निवडीला प्रतिसाद देखील वेगळा होता. कमी पाऊस पडला तरीही, शेतकरी अजूनही अनेक पिके घेऊ शकले. लागवडीचे क्षेत्र ३१८ हेक्टर इतके कमी असताना, शेतकऱ्यांनी तिन्ही हंगामात पिकांचे व्यापक विविधीकरण केले. सुमारे २४ प्रकारची पिके घेतली गेली. यामध्ये भरडधान्ये, डाळी, भाज्या, चारा पिके, फळझाडे आणि अगदी तंतुमय (कापूस आणि सन हेम्प) यांचा समावेश होता. ज्वारी हे १४२ हेक्टर क्षेत्रावर मुख्य पीक होते, जे २०११ च्या तुलनेत जवळजवळ दुप्पट होते. २०१२ च्या खरीपात, कमी पाऊस आणि उशिरा पावसाळ्यामुळे, २०११ च्या तुलनेत जवळजवळ दुप्पट क्षेत्रावर परिचित बाजरी (बाजरी) लागवड करण्यात आली. शक्यतांबद्दल अनिश्चित असल्याने, कुंभारवाडीचे शेतकरी अजूनही सुमारे २४ प्रकारची पिके घेऊ शकले. दोन पिके (खरफ आणि रब्बी) घेऊन, शेतकऱ्यांना किमान खात्रीशीर खरीप पीक हवे होते. त्यांना उत्पन्नाव्यतिरिक्त घरगुती गरजांसाठी पिके हवी होती. म्हणून, बाजरीसोबत, त्यांनी कमी प्रमाणात मूग, मूग, सोया, टोमॅटो आणि हिरवे वाटाणे घेतले. शेतकरी मूग 'बेवड' (पीक रोटेशन) पद्धतीशी जोडतात, कारण त्यांनी म्हटल्याप्रमाणे, "खरफात लागवड केल्यानंतर" रब्बी ज्वारीचे पीक मोठ्या प्रमाणात वाढते". काही शेतकऱ्यांनी कापूस आणि सन हेम्प वाढवण्याचा प्रयोग केला. जमिनीची पाणी धरून ठेवण्याची क्षमता वाढवण्यासाठी एका शेतकऱ्याने सन हेम्पची लागवड हिरव्या खतासाठी केली. त्यांच्या मते, वेळेवर पाऊस न पडल्याने ते आच्छादनासाठी तयार नव्हते, म्हणून त्यांनी ते बियाण्यासाठी लावले. रब्बी २०१२ मध्ये, थोडेसे पाणी उपलब्ध असल्याने, ज्वारी फक्त घरगुती वापरासाठी लागवड केली जात असे. २०१२ मध्ये ज्वारी लोकांना त्यांचे मुख्य अन्न आणि जनावरांसाठी चारा पुरवत असे. शेतकऱ्यांनी सांगितले, " फक्त एक पौस पडला तरि ज्वारीचे पिक हमखास, आणि जर पौस नाहीच पडला तरि जनावरण चारा होताच " (पेरणीनंतर फक्त एक पाऊस पडला तर ज्वारीचे काही उत्पादन होईल. जर नंतर पाऊस पडला तर उत्पादन कमी असेल, परंतु तो चारा पुरवेल). पिकांच्या अवशेषांनाही चांगली बाजारपेठ आहे. गहू शेतकऱ्यांच्या बाबतीत, " पन्याची एक पाली जरी कामी पडली तरि गावाचे पिक हताशे जाते " (जर आपण एकदाही सिंचन चुकवले तर गहू उत्पादनावर गंभीर परिणाम होतो). तापमानातील किरकोळ बदलांचाही गहू उत्पादनावर परिणाम होतो. शेतकऱ्यांनी टोमॅटो आणि कांद्याच्या लागवडीखालील क्षेत्र खूपच कमी केले होते, त्याऐवजी ज्वारी व्यतिरिक्त डाळी आणि तेलबियांचा वापर केला. त्यांनी सांगितले की तूर पिकाला कमी पाण्याची आवश्यकता असते, बाजारभाव जास्त असतो आणि त्याचे अवशेष चारा म्हणून उपयुक्त असतात. काही शेतकऱ्यांनी सांगितले की तूर पिकाला उच्च तापमानाचा फायदा होतो कारण कीटकांचे आक्रमण कमी होते. जवळजवळ ८ हेक्टरवर हरभरा फक्त घरगुती वापरासाठी लागवड केली जात असे. यासाठीही पाण्याची आवश्यकता कमी आहे. जिथे गहू ७-८ सिंचनाची आवश्यकता असते, तिथे तुलनेने चांगल्या हरभरा उत्पादनासाठी फक्त १-२ सिंचनाची आवश्यकता असते. काही भाजीपाला पिके कमी प्रमाणात आणली गेली, जसे की कोबी, भेंडी आणि मिरची, थोडेसे कांदा आणि टोमॅटो. हे घरगुती वापरासाठी तसेच बाजारपेठेसाठी होते. उन्हाळी पिकांमधून जास्त रोख उत्पन्न मिळाल्याने काही प्रगतीशील शेतकरी आकर्षित झाले. काही इतर शेतकऱ्यांनी त्यांचे अनुकरण केले. तथापि, कांदा आणि टोमॅटो पाण्याची जास्त गरज असल्याने लागवडीखालील क्षेत्र कमी होते. त्याऐवजी त्यांनी चारा आणि चारा (मका, गाजर आणि ऊस) वाढवला. मक्याची लागवड १० हेक्टरवरून २३ हेक्टरपर्यंत मोठ्या प्रमाणात वाढली. पूर्व-पावसाच्या काळात पूर्णपणे अनुपस्थित असलेली बागायती सुरू करण्यात आली आहे. कमी पाऊस असूनही डाळिंब लागवडीचे क्षेत्र २०१२ मध्ये १० हेक्टरपर्यंत वाढवण्यात आले. कारण असे दिले आहे की बाजारातील जास्त मागणी व्यतिरिक्त, ठिबक सिंचन केले असता, त्याला कमी पाणी लागते आणि तापमान देखील जास्त सहनशील असते. याशिवाय, डाळिंबाची लागवड इतर पिकांच्या तुलनेत कमी श्रमप्रधान आहे, जे शेतकऱ्यांसाठी महत्त्वाचे आहे. आंब्याची लागवड ०.३३ हेक्टरवर करण्यात आली. बागायती आणि उन्हाळी शेती करणाऱ्या ३ शेतकऱ्यांपैकी मार्च-मे (२०१२) दरम्यान त्यांनी फळ देणाऱ्या डाळिंब लागवडीसाठी पाणी (५० टँकर) मिळविण्यासाठी एकूण ८०,०००/- रुपये गुंतवले. गावात पशुधनाची संख्या सुमारे १५६ आहे ज्यामध्ये संकरित गायी आहेत, ज्यांचे दररोज सरासरी ५०० लिटर दूध उत्पादन होते. या उन्हाळ्यात, दुष्काळी परिस्थितीमुळे, उत्पादन दररोज सुमारे ३५० लिटरपर्यंत कमी झाले. जास्त तापमानात दुधाचे उत्पादन कमी होते असा शेतकऱ्यांचा समज असल्याने, ते गायींना थंड ठेवण्यासाठी वारंवार आंघोळ घालत असत, ज्यामुळे दूध उत्पादन वाढण्यास मदत होते. जनावरांच्या हिरव्या चाऱ्याच्या गरजा पूर्ण करण्यासाठी, मका आणि कडवळ ही स्थानिक ज्वारीची जात होती, ज्याला कमी पाणी लागते. शेतकऱ्यांनी उसाचे आणि गाजराचे देठ देखील जनावरांना खायला घालण्यास सुरुवात केली ज्यामुळे दूध उत्पादन वाढते असे त्यांचे मत होते. जैवविविधता विविध गरजा पूर्ण करते उत्पादनातील अनिश्चितता लक्षात घेता घरगुती अन्न सुरक्षेला प्राधान्य देण्यात आले. ज्या शेतकऱ्यांनी धान्यांची लागवड केली ते सर्व केवळ घरगुती वापरासाठी करत होते. ज्यांनी तूर आणि मूग यासारख्या डाळींची लागवड केली, त्यापैकी जे थोडे जास्त होते ते विकून ते प्रामुख्याने घरगुती वापरासाठी वापरले. एकूण सोयाबीनचे उत्पादन बाजारपेठेसाठी होते, तर सर्व भुईमूगाचे उत्पादन घरगुती वापरासाठी होते. २०१२ मध्ये भाज्या किंवा खाद्यतेल नगदी पिकांची लागवड करणाऱ्या शेतकऱ्यांनी घरगुती वापरासाठी पुरेसा साठा राखून ठेवला. सूर्यप्रकाशातील भांगाच्या बियाण्यांच्या विक्रीतून काही उत्पन्न मिळाले, तर प्रायोगिक तत्त्वावर कापूस पिकवणाऱ्यांनी प्रति क्विंटल सुमारे ४०००/- रुपये कमावले. अशाप्रकारे या दुष्काळी वर्षात पीक विविधीकरणामुळे अन्न आणि पोषण सुरक्षा सुनिश्चित झाली आणि गावात उत्पन्नही आले. निष्कर्ष पाणलोट क्षेत्राच्या विकासापासून या टंचाईग्रस्त क्षेत्रात पाण्याच्या उपलब्धतेमुळे शेतकऱ्यांचा आत्मविश्वास वाढला आहे आणि त्यांना त्यांच्या विविध गरजा पूर्ण करण्यासाठी संसाधनांचा विवेकीपणे वापर करून 'प्रयोग' करण्यास प्रोत्साहित केले आहे. दुष्काळी वर्षातही शेतकरी पारंपारिकपणे ओळखल्या जाणाऱ्या पिकांकडे वळले. उत्पन्नाच्या गरजांकडे दुर्लक्ष न करता अन्न सुरक्षा आणि घरगुती गरजा (चारा) यांना प्राधान्य देण्यात आले. पाण्याची उपलब्धता आणि जमिनीची उत्पादकता वाढविण्याबरोबरच पाणलोट क्षेत्राचा विकास शेतकऱ्यांची जोखीम घेण्याची क्षमता वाढविण्यात मोठा हातभार लावतो. कुंभारवाडीतील शेतकऱ्यांची दुष्काळी वर्षातही शिकण्याची आणि प्रयोग करण्याची उत्सुकता ही त्यांची गणनात्मक निर्णय घेण्याची क्षमता दर्शवते. शाश्वत शेती पद्धतींमध्ये कृषी-सल्ला आणि मार्गदर्शन दिले जाते तेव्हा, ते तीव्र हवामान बदलांना तोंड देण्यासाठी शेतकऱ्यांची लवचिकता निर्माण करण्यास आणि त्यांना हवामान बदलाशी जुळवून घेण्यासाठी तयार करण्यास मोठे योगदान देतील. स्रोत: एश्वर काळे आणि मार्सेला डिसूझा यांच्या 'पीक विविधीकरणाद्वारे हवामान बदलाशी जुळवून घेणे' या लेखातील उतारे, जे मार्च २०१४ मध्ये LEISA इंडियामध्ये प्रकाशित झाले होते.