<h3 class="MsoNormal" style="text-align: justify;"><span lang="HI" style="font-family: 'Mangal',serif; mso-bidi-language: HI;">प्रोटीन का उत्कृष्ट स्रोत</span></h3> <p class="MsoNormal" style="text-align: justify;"><span lang="HI" style="font-family: 'Mangal',serif; mso-bidi-language: HI;">सोयाबीन न केवल प्रोटीन का एक उत्कृष्ट स्रोत है</span><span style="font-family: 'Mangal',serif;">, </span><span lang="HI" style="font-family: 'Mangal',serif; mso-bidi-language: HI;">बल्कि यह कई कायिक गुणों को भी प्रभावित करता है। आधुनिक शोध में पाया गया है कि सोया प्रोटीन मानव रक्त में कोलेस्ट्रॉल की मात्रा कम करने में सहायक होता है। सोयाबीन के तेल की खपत मूंगफली एवं सरसों के तेल के पश्चात सबसे अधिक होने लगी है।</span></p> <h3 class="MsoNormal" style="text-align: justify;"><span lang="HI" style="font-family: 'Mangal',serif; mso-bidi-language: HI;">अनुकूल परिस्थितियां और उपयुक्त समय</span></h3> <p class="MsoNormal" style="text-align: justify;"><span lang="HI" style="font-family: 'Mangal',serif; mso-bidi-language: HI;">सोयाबीन फसल के लिए शुष्क गर्म जलवायु की आवश्यकता होती है। इसके बीजों का जमाव </span><span style="font-family: 'Mangal',serif;">250 </span><span lang="HI" style="font-family: 'Mangal',serif; mso-bidi-language: HI;">सेल्सियस पर </span><span style="font-family: 'Mangal',serif;">4 </span><span lang="HI" style="font-family: 'Mangal',serif; mso-bidi-language: HI;">दिनों में हो जाता है</span><span style="font-family: 'Mangal',serif;">, </span><span lang="HI" style="font-family: 'Mangal',serif; mso-bidi-language: HI;">जबकि इससे कम तापमान होने पर बीजों के जमाव में </span><span style="font-family: 'Mangal',serif;">8-10 </span><span lang="HI" style="font-family: 'Mangal',serif; mso-bidi-language: HI;">दिन लगते हैं। अतः सोयाबीन की खेती के लिए </span><span style="font-family: 'Mangal',serif;">60-65 </span><span lang="HI" style="font-family: 'Mangal',serif; mso-bidi-language: HI;">सें.मी. वर्षा वाले स्थान उपयुक्त माने गए हैं। सोयाबीन की खेती के लिए उचित जल निकास वाली दोमट भूमि सबसे अच्छी रहती है। सोयाबीन की बुआई मैदानी एवं मध्य क्षेत्रों में मध्य जून से मध्य जुलाई तक</span><span style="font-family: 'Mangal',serif;">, </span><span lang="HI" style="font-family: 'Mangal',serif; mso-bidi-language: HI;">दक्षिणी क्षेत्रों में मध्य जून से जुलाई अंत तक तथा उत्तर-पूर्वी क्षेत्रों में मध्य जून से मध्य जुलाई तक पूरी कर लें।</span></p> <p class="MsoNormal" style="text-align: justify;"><span lang="HI" style="font-family: 'Mangal',serif; mso-bidi-language: HI;"><img src="https://static.vikaspedia.in/mediastorage/image/Soyabean.jpg" width="217" height="165" /></span></p> <h3 class="MsoNormal" style="text-align: justify;"><span lang="HI" style="font-family: 'Mangal',serif; mso-bidi-language: HI;">पौधे आने पर सिचाई की आवश्यकता</span></h3> <p class="MsoNormal" style="text-align: justify;"><span lang="HI" style="font-family: 'Mangal',serif; mso-bidi-language: HI;">पौधों के जमने के पश्चात सोयाबीन के पौधों को अधिक पानी से नुकसान नहीं होता। इनके पौधों की जड़ों में एरेनकाइका ऊतक बन जाते हैं। ये जड़ों को हवा प्रदान करते हैं। फलस्वरूप उनकी श्वसन व अन्य क्रियाएं आवश्यकतानुसार होती रहती हैं। फूल आने से </span><span style="font-family: 'Mangal',serif;">2 </span><span lang="HI" style="font-family: 'Mangal',serif; mso-bidi-language: HI;">सप्ताह पूर्व सिंचाई अवश्य करनी चाहिए</span><span style="font-family: 'Mangal',serif;">, </span><span lang="HI" style="font-family: 'Mangal',serif; mso-bidi-language: HI;">जिससे पौधों पर फलियां अधिक से अधिक लग सकें।</span></p> <h3 class="MsoNormal" style="text-align: justify;"><span lang="HI" style="font-family: 'Mangal',serif; mso-bidi-language: HI;">बीज का चुनाव व उपचार</span></h3> <p class="MsoNormal" style="text-align: justify;"><span lang="HI" style="font-family: 'Mangal',serif; mso-bidi-language: HI;">बीज का चुनाव करते समय यह ध्यान रखना चाहिए कि बीज ज्यादा पुराना न हो</span><span style="font-family: 'Mangal',serif;">, </span><span lang="HI" style="font-family: 'Mangal',serif; mso-bidi-language: HI;">क्योंकि एक साल के बाद इसकी अंकुरण क्षमता कम हो जाती है। छोटा दाना </span><span style="font-family: 'Mangal',serif;">60-65 </span><span lang="HI" style="font-family: 'Mangal',serif; mso-bidi-language: HI;">कि.ग्रा.</span><span style="font-family: 'Mangal',serif;">, </span><span lang="HI" style="font-family: 'Mangal',serif; mso-bidi-language: HI;">मध्यम दाना </span><span style="font-family: 'Mangal',serif;">70-75 </span><span lang="HI" style="font-family: 'Mangal',serif; mso-bidi-language: HI;">कि.ग्रा. एवं मोटा दाना </span><span style="font-family: 'Mangal',serif;">80-85 </span><span lang="HI" style="font-family: 'Mangal',serif; mso-bidi-language: HI;">कि.ग्रा./हैक्टर पर्याप्त होता है। सोयाबीन की बुआई लाइनों में </span><span style="font-family: 'Mangal',serif;">45 </span><span style="font-family: 'Cambria',serif; mso-bidi-font-family: Cambria; mso-bidi-language: HI;">×</span><span style="font-family: 'Mangal',serif;">5 </span><span lang="HI" style="font-family: 'Mangal',serif; mso-bidi-language: HI;">सें.मी. की दूरी में करनी चाहिए। बुआई से पहले बीज को </span><span style="font-family: 'Mangal',serif;">2 </span><span lang="HI" style="font-family: 'Mangal',serif; mso-bidi-language: HI;">ग्राम थीरम + </span><span style="font-family: 'Mangal',serif;">1 ग्राम</span><span lang="HI" style="font-family: 'Mangal',serif; mso-bidi-language: HI;"> कार्बेन्डाजिम/कि.ग्रा. बीज की दर से भली प्रकार उपचारित कर लेना चाहिए। इसके बाद राइजोबियम एवं पीएसबी जीवाणु टीके से बीज को उपचारित करें।</span></p> <p class="MsoNormal" style="text-align: justify;"><span lang="HI" style="font-family: 'Mangal',serif; mso-bidi-language: HI;"><img src="https://static.vikaspedia.in/mediastorage/image/Soyabean1.jpg" width="225" height="171" /></span></p> <h3 class="MsoNormal" style="text-align: justify;"><span lang="HI" style="font-family: 'Mangal',serif; mso-bidi-language: HI;">प्रजातियाँ</span></h3> <table style="border-collapse: collapse; width: 100%;" border="1"> <tbody> <tr> <td style="width: 100%;"> <h4 class="MsoNormal" style="text-align: justify;"><span lang="HI" style="font-family: 'Mangal',serif; mso-bidi-language: HI;">उत्तर मैदानी क्षेत्रों के लि</span><span lang="HI" style="font-family: 'Mangal',serif; mso-bidi-language: HI;">ए</span></h4> <p class="MsoNormal" style="text-align: left;"><span lang="HI" style="font-family: 'Mangal',serif; mso-bidi-language: HI;">पी.के. </span><span style="font-family: 'Mangal',serif;">416, </span><span lang="HI" style="font-family: 'Mangal',serif; mso-bidi-language: HI;">पूसा </span><span style="font-family: 'Mangal',serif;">16, </span><span lang="HI" style="font-family: 'Mangal',serif; mso-bidi-language: HI;">पी.एस. </span><span style="font-family: 'Mangal',serif;">564, </span><span lang="HI" style="font-family: 'Mangal',serif; mso-bidi-language: HI;">पीएस. </span><span style="font-family: 'Mangal',serif;">1024, </span><span lang="HI" style="font-family: 'Mangal',serif; mso-bidi-language: HI;">पी. एस. </span><span style="font-family: 'Mangal',serif;">1042, </span><span lang="HI" style="font-family: 'Mangal',serif; mso-bidi-language: HI;">पी.एस. </span><span style="font-family: 'Mangal',serif;">1024, </span><span lang="HI" style="font-family: 'Mangal',serif; mso-bidi-language: HI;">पी. एस. </span><span style="font-family: 'Mangal',serif;">1241, </span><span lang="HI" style="font-family: 'Mangal',serif; mso-bidi-language: HI;">पी.एस. </span><span style="font-family: 'Mangal',serif;">1347, </span><span lang="HI" style="font-family: 'Mangal',serif; mso-bidi-language: HI;">डी एस. </span><span style="font-family: 'Mangal',serif;">9814, </span><span lang="HI" style="font-family: 'Mangal',serif; mso-bidi-language: HI;">डी स. </span><span style="font-family: 'Mangal',serif;">9712, </span><span lang="HI" style="font-family: 'Mangal',serif; mso-bidi-language: HI;">एस.ल. </span><span style="font-family: 'Mangal',serif;">295, </span><span lang="HI" style="font-family: 'Mangal',serif; mso-bidi-language: HI;">एस.एल. </span><span style="font-family: 'Mangal',serif;">525</span></p> <h4 class="MsoNormal" style="text-align: justify;"><span lang="HI" style="font-family: 'Mangal',serif; mso-bidi-language: HI;">मध्य भारत क्षेत्रों के लिए</span></h4> <p class="MsoNormal" style="text-align: justify;"><span lang="HI" style="font-family: 'Mangal',serif; mso-bidi-language: HI;">एन.आर.सी. </span><span style="font-family: 'Mangal',serif;">7, </span><span lang="HI" style="font-family: 'Mangal',serif; mso-bidi-language: HI;">ए.आर.सी. </span><span style="font-family: 'Mangal',serif;">37, </span><span lang="HI" style="font-family: 'Mangal',serif; mso-bidi-language: HI;">जे.एस. </span><span style="font-family: 'Mangal',serif;">80-21, </span><span lang="HI" style="font-family: 'Mangal',serif; mso-bidi-language: HI;">समृद्धि</span><span lang="HI" style="font-family: 'Mangal',serif; mso-bidi-language: HI;"> एम.ए.यू.एस. </span><span style="font-family: 'Mangal',serif;">81, </span><span lang="HI" style="font-family: 'Mangal',serif; mso-bidi-language: HI;">जे.एस. </span><span style="font-family: 'Mangal',serif;">93-05, </span><span lang="HI" style="font-family: 'Mangal',serif; mso-bidi-language: HI;">जे.एस. </span><span style="font-family: 'Mangal',serif;">95-60, </span><span lang="HI" style="font-family: 'Mangal',serif; mso-bidi-language: HI;">जे.एस. </span><span style="font-family: 'Mangal',serif;">335</span></p> <h4 class="MsoNormal" style="text-align: justify;"><span lang="HI" style="font-family: 'Mangal',serif; mso-bidi-language: HI;">उत्तर-पूर्वी क्षेत्रों के लिए</span></h4> <p class="MsoNormal" style="text-align: justify;"><span lang="HI" style="font-family: 'Mangal',serif; mso-bidi-language: HI;">बिरसा सोयाबीन </span><span style="font-family: 'Mangal',serif;">1, </span><span lang="HI" style="font-family: 'Mangal',serif; mso-bidi-language: HI;">इंदिरा सोया </span><span style="font-family: 'Mangal',serif;">9, </span><span lang="HI" style="font-family: 'Mangal',serif; mso-bidi-language: HI;">प्रताप सोया </span><span style="font-family: 'Mangal',serif;">9, </span><span lang="HI" style="font-family: 'Mangal',serif; mso-bidi-language: HI;">एम.ए.यू.एस. </span><span style="font-family: 'Mangal',serif;">71, </span><span lang="HI" style="font-family: 'Mangal',serif; mso-bidi-language: HI;">जे.एस. </span><span style="font-family: 'Mangal',serif;">80-21</span></p> <h4 class="MsoNormal" style="text-align: justify;"><span lang="HI" style="font-family: 'Mangal',serif; mso-bidi-language: HI;">उत्तर पहाड़ी क्षेत्रों के लिए</span></h4> <p class="MsoNormal" style="text-align: justify;"><span lang="HI" style="font-family: 'Mangal',serif; mso-bidi-language: HI;">शिलाजीत</span><span style="font-family: 'Mangal',serif;">, </span><span lang="HI" style="font-family: 'Mangal',serif; mso-bidi-language: HI;">पूसा </span><span style="font-family: 'Mangal',serif;">16, </span><span lang="HI" style="font-family: 'Mangal',serif; mso-bidi-language: HI;">वी.एल. सोया </span><span style="font-family: 'Mangal',serif;">2, </span><span lang="HI" style="font-family: 'Mangal',serif; mso-bidi-language: HI;">वी.एल.सोया </span><span style="font-family: 'Mangal',serif;">47, </span><span lang="HI" style="font-family: 'Mangal',serif; mso-bidi-language: HI;">हरा सोया</span><span style="font-family: 'Mangal',serif;">, </span><span lang="HI" style="font-family: 'Mangal',serif; mso-bidi-language: HI;">पालम सोया</span><span style="font-family: 'Mangal',serif;">, </span><span lang="HI" style="font-family: 'Mangal',serif; mso-bidi-language: HI;">पंजाब</span><span style="font-family: 'Mangal',serif;">, </span><span lang="HI" style="font-family: 'Mangal',serif; mso-bidi-language: HI;">पी.एस. </span><span style="font-family: 'Mangal',serif;">1241, </span><span lang="HI" style="font-family: 'Mangal',serif; mso-bidi-language: HI;">पी.एस. </span><span style="font-family: 'Mangal',serif;">1092, </span><span lang="HI" style="font-family: 'Mangal',serif; mso-bidi-language: HI;">पी.एस</span><span style="font-family: 'Mangal',serif;">, 1347, </span><span lang="HI" style="font-family: 'Mangal',serif; mso-bidi-language: HI;">वी.एस.एस. </span><span style="font-family: 'Mangal',serif;">59, </span><span lang="HI" style="font-family: 'Mangal',serif; mso-bidi-language: HI;">वी.एस.एस. </span><span style="font-family: 'Mangal',serif;">63, </span><span lang="HI" style="font-family: 'Mangal',serif; mso-bidi-language: HI;">आदि संस्तुत प्रजातियां हैं।</span></p> </td> </tr> </tbody> </table> <h3 class="MsoNormal" style="text-align: justify;"><span lang="HI" style="font-family: 'Mangal',serif; mso-bidi-language: HI;">खाद एवं उर्वरक</span></h3> <p class="MsoNormal" style="text-align: justify;"><span lang="HI" style="font-family: 'Mangal',serif; mso-bidi-language: HI;">अच्छा उत्पादन लेने के लिए लगभग </span><span style="font-family: 'Mangal',serif;">5-10 </span><span lang="HI" style="font-family: 'Mangal',serif; mso-bidi-language: HI;">टन/ हैक्टर अच्छी सड़ी हुई गोबर की खाद बुआई से लगभग </span><span style="font-family: 'Mangal',serif;">20-25 </span><span lang="HI" style="font-family: 'Mangal',serif; mso-bidi-language: HI;">दिनों पहले खेत में अच्छी तरह से मिला देनी चाहिए। सोयाबीन की फसल में </span><span style="font-family: 'Mangal',serif;">20-25 </span><span lang="HI" style="font-family: 'Mangal',serif; mso-bidi-language: HI;">कि.ग्रा. नाइट्रोजन</span><span style="font-family: 'Mangal',serif;">, 60-80 </span><span lang="HI" style="font-family: 'Mangal',serif; mso-bidi-language: HI;">कि.ग्रा. फॉस्फोरस</span><span style="font-family: 'Mangal',serif;">, 40-50 </span><span lang="HI" style="font-family: 'Mangal',serif; mso-bidi-language: HI;">कि.ग्रा. पोटाश और </span><span style="font-family: 'Mangal',serif;">20-25 </span><span lang="HI" style="font-family: 'Mangal',serif; mso-bidi-language: HI;">कि.ग्रा. गंधक प्रति हैक्टर पोषक तत्वों की मात्रा देनी चाहिए। खरपतवार नियंत्रण के लिए बअुाई के बाद और अंकुरण से पहले एलाक्लाोर (</span><span style="font-family: 'Mangal',serif;">50 ई</span><span lang="HI" style="font-family: 'Mangal',serif; mso-bidi-language: HI;">.सी.) की </span><span style="font-family: 'Mangal',serif;">4 </span><span lang="HI" style="font-family: 'Mangal',serif; mso-bidi-language: HI;">लीटर या फ्लूक्लोरोक्लोन या ट्राईफ्लोरालिन </span><span style="font-family: 'Mangal',serif;">1</span><span lang="HI" style="font-family: 'Mangal',serif; mso-bidi-language: HI;"> कि.ग्राम या पेन्डीमेर्थिलीन </span><span style="font-family: 'Mangal',serif;">1</span><span lang="HI" style="font-family: 'Mangal',serif; mso-bidi-language: HI;"> कि.ग्रा. या क्लोमोजोन </span><span style="font-family: 'Mangal',serif;">1</span><span lang="HI" style="font-family: 'Mangal',serif; mso-bidi-language: HI;"> कि.ग्रा. मात्रा का </span><span style="font-family: 'Mangal',serif;">600-800</span><span lang="HI" style="font-family: 'Mangal',serif; mso-bidi-language: HI;"> लीटर पानी में घाोलकर छिड़काव करना चाहिए।</span></p> <p class="MsoNormal" style="text-align: justify;"><span lang="HI" style="font-family: 'Mangal',serif; mso-bidi-language: HI;">स्त्रोत : खेेती पत्रिका,भारतीय कृषि अनुसंधान परिषद(आईसीएआर),पूसा रोड, नई दिल्ली। </span></p>