<h3 class="MsoNormal" style="text-align: justify;"><span lang="HI" style="font-family: 'Mangal',serif; mso-bidi-language: HI;">अमरूद</span></h3> <h4 class="MsoNormal" style="text-align: justify;"><span lang="HI" style="font-family: 'Mangal',serif; mso-bidi-language: HI;">मिट्टी</span></h4> <p class="MsoNormal" style="text-align: justify;"><span lang="HI" style="font-family: 'Mangal',serif; mso-bidi-language: HI;">अमरूद के अच्छे उत्पादन के लिए<span style="mso-spacerun: yes;"> </span></span><span lang="HI" style="font-family: 'Mangal',serif; mso-bidi-language: HI;">उपजाऊ बलुई दोमट भूमि अच्छी पाई गई है। इसके उत्पादन के लिए </span><span style="font-family: 'Mangal',serif;">6-7.5 </span><span lang="HI" style="font-family: 'Mangal',serif; mso-bidi-language: HI;">पी-एच मान की मृदा उपयुक्त होती है</span><span style="font-family: 'Mangal',serif;">, </span><span lang="HI" style="font-family: 'Mangal',serif; mso-bidi-language: HI;">किन्तु </span><span style="font-family: 'Mangal',serif;">7.5 </span><span lang="HI" style="font-family: 'Mangal',serif; mso-bidi-language: HI;">से अधिक पी-एच मान की मृदा में उकठा रोग के प्रकोप की आशंका होती है।</span></p> <p class="MsoNormal" style="text-align: justify;"><img src="https://static.vikaspedia.in/mediastorage/image/cccccccccPic1.jpg" width="230" height="180" /></p> <h4 class="MsoNormal" style="text-align: justify;"><span lang="HI" style="font-family: 'Mangal',serif; mso-bidi-language: HI;">जलवायु एवं तापमान</span></h4> <p class="MsoNormal" style="text-align: justify;"><span lang="HI" style="font-family: 'Mangal',serif; mso-bidi-language: HI;">अमरूद को उष्ण तथा उपोष्ण जलवायु में सफलतापूर्वक उगाया जा सकता है। अमरूद की खेती के लिए </span><span style="font-family: 'Mangal',serif;">15-300 </span><span lang="HI" style="font-family: 'Mangal',serif; mso-bidi-language: HI;">सेल्सियस तापमान अनुकूल होता है। यह सूखे को भलीभांति सहन कर लेता है। तापमान के अधिक उतार-चढ़ाव</span><span style="font-family: 'Mangal',serif;">, </span><span lang="HI" style="font-family: 'Mangal',serif; mso-bidi-language: HI;">गर्म हवा</span><span style="font-family: 'Mangal',serif;">, </span><span lang="HI" style="font-family: 'Mangal',serif; mso-bidi-language: HI;">कम वर्षा</span><span style="font-family: 'Mangal',serif;">, </span><span lang="HI" style="font-family: 'Mangal',serif; mso-bidi-language: HI;">जलाक्रान्ति का फलोत्पादन पर प्रतिकूल प्रभाव कम पड़ता है।</span></p> <table style="border-collapse: collapse; width: 100%;" border="1"> <tbody> <tr> <td style="width: 100%;"> <h4 class="MsoNormal" style="text-align: justify;"><span lang="HI" style="font-family: 'Mangal',serif; mso-bidi-language: HI;">किस्में</span></h4> <h5 class="MsoNormal" style="text-align: justify;"><span lang="HI" style="font-family: 'Mangal',serif; mso-bidi-language: HI;">उन्नत किस्में</span></h5> <p class="MsoNormal" style="text-align: justify;"><span lang="HI" style="font-family: 'Mangal',serif; mso-bidi-language: HI;">अमरूद की उगाई जाने वाली </span><span lang="HI" style="font-family: 'Mangal',serif; mso-bidi-language: HI;"><span lang="HI">उन्नत किस्में जैसे-<strong>इलाहाबाद सफेदा</strong></span><strong>, <span lang="HI">लखनऊ-</span>49, <span lang="HI">चित्तीदार</span>, <span lang="HI">ग्वालियर-</span>27, </strong><span lang="HI"><strong>एपिल-गुआवा एवं धारीदार</strong> प्रमुख हैं।</span></span></p> <h5 class="MsoNormal" style="text-align: justify;"><span lang="HI" style="font-family: 'Mangal',serif; mso-bidi-language: HI;">व्यावसायिक उत्पादन के लिए</span></h5> <p class="MsoNormal" style="text-align: justify;"><span lang="HI" style="font-family: 'Mangal',serif; mso-bidi-language: HI;">इसके अतिरिक्त <strong>अर्का-मृदुला</strong></span><strong><span style="font-family: Mangal, serif;">, </span><span lang="HI" style="font-family: Mangal, serif;">श्वेता</span><span style="font-family: Mangal, serif;">, </span></strong><span lang="HI" style="font-family: 'Mangal',serif; mso-bidi-language: HI;"><strong>ललित एवं पंत-प्रभात</strong> किस्में व्यावसायिक उत्पादन के लिए उपयोग में लाई जा सकती हैं।</span></p> <h5 class="MsoNormal" style="text-align: justify;"><span lang="HI" style="font-family: 'Mangal',serif; mso-bidi-language: HI;">संकर प्रजातियां</span></h5> <p class="MsoNormal" style="text-align: justify;"><strong><span lang="HI" style="font-family: Mangal, serif;">कोहीर</span><span style="font-family: Mangal, serif;">, </span></strong><span lang="HI" style="font-family: 'Mangal',serif; mso-bidi-language: HI;"><strong>सफेदा एवं सफेद जाम</strong> नामक संकर प्रजातियां भी उपयोग में लाई जा सकती हैं।</span></p> </td> </tr> </tbody> </table> <h4 class="MsoNormal" style="text-align: justify;"><span lang="HI" style="font-family: 'Mangal',serif; mso-bidi-language: HI;">नए बागों का रोपण</span></h4> <p class="MsoNormal" style="text-align: justify;"><span lang="HI" style="font-family: 'Mangal',serif; mso-bidi-language: HI;">अमरूद के नये बागों के रोपण के लिए रेखांकन करने के उपरान्त गड्‌ढों की खुदाई करें। इसके लिए </span><span style="font-family: 'Mangal',serif;">5</span><span style="font-family: 'Cambria',serif; mso-bidi-font-family: Cambria; mso-bidi-language: HI;">×</span><span style="font-family: 'Mangal',serif;">5</span><span lang="HI" style="font-family: 'Mangal',serif; mso-bidi-language: HI;"> मीटर की दूरी पर </span><span style="font-family: 'Mangal',serif;">75</span><span lang="HI" style="font-family: 'Mangal',serif; mso-bidi-language: HI;"> सें.मी. लंबे</span><span style="font-family: 'Mangal',serif;">, </span><span lang="HI" style="font-family: 'Mangal',serif; mso-bidi-language: HI;">चौड़े व गहरे गड्‌ढे बनायें। प्रत्येक गडढे में </span><span style="font-family: 'Mangal',serif;">30-40</span><span lang="HI" style="font-family: 'Mangal',serif; mso-bidi-language: HI;"> कि.ग्रा. सड़ी गोबर की खाद</span><span style="font-family: 'Mangal',serif;">, 1</span><span lang="HI" style="font-family: 'Mangal',serif; mso-bidi-language: HI;"> कि.ग्रा. नीम की फली डालें। ऊपर की मिट्‌टी में मिलाकर गड्‌ढे को जमीन से </span><span style="font-family: 'Mangal',serif;">20</span><span lang="HI" style="font-family: 'Mangal',serif; mso-bidi-language: HI;"> सें.मी. की ऊंचाई तक भर दें। प्रारंभिक दो-तीन वर्षों में बगीचों के रिक्त स्थानों में खरीफ में लोबिया</span><span style="font-family: 'Mangal',serif;">, </span><span lang="HI" style="font-family: 'Mangal',serif; mso-bidi-language: HI;">ज्वार</span><span style="font-family: 'Mangal',serif;">, </span><span lang="HI" style="font-family: 'Mangal',serif; mso-bidi-language: HI;">उडद़</span><span style="font-family: 'Mangal',serif;">, </span><span lang="HI" style="font-family: 'Mangal',serif; mso-bidi-language: HI;">मूंग एवं सोयाबीन फसलें उगायें।</span></p> <h3 class="MsoNormal" style="text-align: justify;"><span lang="HI" style="font-family: 'Mangal',serif; mso-bidi-language: HI;">आंवला</span></h3> <p class="MsoNormal" style="text-align: justify;"><span lang="HI" style="font-family: 'Mangal',serif; mso-bidi-language: HI;">आंवला एक अत्यधिक उत्पादनशील<span style="mso-spacerun: yes;"> </span>प्रचुरु पोषक तत्वों वाला तथा अद्वितीय औषधीय गुणों वाला पौधा है। आंवला का फल विटामिन-सी का प्रमुख स्त्रोत है। इसमें शर्करा एवं अन्य पोषक तत्व भी प्रचुरु मात्रा में पाए जाते हैं। उष्ण जलवायु का वृक्ष है। इसकी खासियत यह भी है कि इसे शुष्क प्रदेश में आसानी से उगाया जा सकता है।</span></p> <p class="MsoNormal" style="text-align: justify;"><span lang="HI" style="font-family: 'Mangal',serif; mso-bidi-language: HI;"><img src="https://static.vikaspedia.in/mediastorage/image/amla-cultivation-1562307430-4983564.jpeg" width="250" height="190" /></span></p> <h4 class="MsoNormal" style="text-align: justify;"><span lang="HI" style="font-family: 'Mangal',serif; mso-bidi-language: HI;"><span lang="HI" style="font-family: 'Mangal',serif; mso-bidi-language: HI;">मिट्टी </span></span></h4> <p class="MsoNormal" style="text-align: justify;"><span lang="HI" style="font-family: 'Mangal',serif; mso-bidi-language: HI;">बलुई भूमि के अतिरिक्त सभी प्रकार की भूमि में आंवले की खेती की जा सकती है। इसका पौधा काफी कठोर होती है। सामान्य भूमि जिसका पी-एच मान 9 तक हो, उसमें भी आवंले की खेती की जा सकती है।</span></p> <h4 class="MsoNormal" style="text-align: justify;"><span lang="HI" style="font-family: 'Mangal',serif; mso-bidi-language: HI;">भूमि तैयार करना</span></h4> <p class="MsoNormal" style="text-align: justify;"><span lang="HI" style="font-family: 'Mangal',serif; mso-bidi-language: HI;">ऊसर भूमि में जून में 8-10 मीटर की दूरी पर 1.0-1.25 मीटर के गड्ढे खोद लेने चाहिए। बरसात के मौसम में इन गडढों में पानी भर देना चाहिए। एकत्रित पानी को निकालकर फेंक देना चाहिए।</span></p> <table style="border-collapse: collapse; width: 100%;" border="1"> <tbody> <tr> <td style="width: 100%;"> <h4 class="MsoNormal" style="text-align: justify;"><span lang="HI" style="font-family: 'Mangal',serif; mso-bidi-language: HI;">खाद और उर्वरक </span></h4> <p class="MsoNormal" style="text-align: justify;"><span lang="HI" style="font-family: 'Mangal',serif; mso-bidi-language: HI;">प्रत्यके गडढे में 50-60 कि.ग्रा. सड़ी हुई गोबर की खाद</span><span style="font-family: 'Mangal',serif;">, </span><span lang="HI" style="font-family: 'Mangal',serif; mso-bidi-language: HI;">15-20 कि.ग्रा. बालू, 8-10 कि.ग्रा. जिप्सम और ऑर्गेनिक खाद का मिश्रण लगभग 5 कि.ग्रा. भर देना चाहिए।</span></p> </td> </tr> </tbody> </table> <h4 class="MsoNormal" style="text-align: justify;">रोपण</h4> <p class="MsoNormal" style="text-align: justify;"><span lang="HI" style="font-family: 'Mangal',serif; mso-bidi-language: HI;">भराई के 15-25 दिनों के बाद ही पौधों का रोपण करना चाहिए। सामान्य भूमि में प्रत्यके गडढे में 40-50 कि.ग्रा. सड़ी गोबर की खाद और 2 कि.ग्रा. नीम की सड़ी खाद का मिश्रण और ऊपर वाली मिट्टी मिलाकर भर देनी चाहिए। गडढे जमीन की सतह से 15-20 से.मी. ऊंचाई तक भर दें। <span style="mso-spacerun: yes;"> </span></span></p> <p class="MsoNormal" style="text-align: justify;"><span lang="HI" style="font-family: 'Mangal',serif; mso-bidi-language: HI;"><span style="mso-spacerun: yes;">स्त्रोत: खेती पत्रिका, भारतीय कृषि अनुसंधान परिषद(आइसीएआर), पूसा रोड,नई दिल्ली।</span></span></p>