<h3 class="MsoNormal" style="text-align: justify;"><span lang="HI" style="font-family: 'Mangal',serif; mso-bidi-language: HI;">हमारे भोजन का प्रमुख भाग</span></h3> <p class="MsoNormal" style="text-align: justify;"><span lang="HI" style="font-family: 'Mangal',serif; mso-bidi-language: HI;">कुपोषण की मुश्किल चुनौती</span><span style="font-family: 'Mangal',serif;">, </span><span lang="HI" style="font-family: 'Mangal',serif; mso-bidi-language: HI;">जो एक बड़ी आबादी को घेरे हुए है</span><span style="font-family: 'Mangal',serif;">, </span><span lang="HI" style="font-family: 'Mangal',serif; mso-bidi-language: HI;">उससे छुटकारा पाने का सबसे कारगर तरीका है मोटे अनाजों का सेवन। कभी हमारे जीवन में आहार का महत्वपूर्ण अंग होने वाले ये अनाज आज हमारे जीवन-आधार से काफी दूर हो चुके हैं। हरित क्रांति से पहले यही मोटे अनाज हमारी जीवन शैली में शामिल थे। हमारे पुरखों की लम्बी उम्र और सेहत का असली राज ही मोटे अनाज हुआ करते थे</span><span style="font-family: 'Mangal',serif;">, </span><span lang="HI" style="font-family: 'Mangal',serif; mso-bidi-language: HI;">जो उन्हें सर्दी</span><span style="font-family: 'Mangal',serif;">, </span><span lang="HI" style="font-family: 'Mangal',serif; mso-bidi-language: HI;">गर्मी और बरसात से बेपरवाह रखते थे। पौष्टिकता से भरपूर इन अनाजों का कम लागत पर उत्पादन किया जा सकता है। इस महंगाई के दौर में मोटे अनाज गरीबों की पौष्टिक भोजन की जरूरतों को पूरा करने में सक्षम हैं।</span></p> <h3 class="MsoNormal" style="text-align: justify;"><span lang="HI" style="font-family: 'Mangal',serif; mso-bidi-language: HI;">पोषण से भरपूर मोटे अनाज <span style="mso-spacerun: yes;"> </span></span></h3> <ul> <li class="MsoListParagraphCxSpFirst" style="text-align: justify; text-indent: -0.25in;"><span style="font-family: Symbol; mso-fareast-font-family: Symbol; mso-bidi-font-family: Symbol;"><span style="mso-list: Ignore;"><span style="font: 7.0pt 'Times New Roman';"><span style="font-family: Symbol;"> </span></span><span style="font: 7.0pt 'Times New Roman';"> </span></span></span><span lang="HI" style="font-family: 'Mangal',serif; mso-bidi-language: HI;">जई में बी कॉम्प्लेक्स कार्बोहाइड्रेट्‌स</span><span style="font-family: 'Mangal',serif;">, </span><span lang="HI" style="font-family: 'Mangal',serif; mso-bidi-language: HI;">कैल्शियम</span><span style="font-family: 'Mangal',serif;">, </span><span lang="HI" style="font-family: 'Mangal',serif; mso-bidi-language: HI;">जिंक</span><span style="font-family: 'Mangal',serif;">, </span><span lang="HI" style="font-family: 'Mangal',serif; mso-bidi-language: HI;">मैग्नीज</span><span style="font-family: 'Mangal',serif;">, </span><span lang="HI" style="font-family: 'Mangal',serif; mso-bidi-language: HI;">लोहा और विटामिन बी व ई भी भरपूर मात्राा में पाया जाता है। लो सैचुरेटेड पफैट के साथ लेने पर यह हृदय संबंधी रोगों को कम करने के साथ-साथ डिसलिपिडेमियाके लिए भी लाभदायक है। </span></li> <li class="MsoListParagraphCxSpMiddle" style="text-align: justify; text-indent: -0.25in;"><!-- [if !supportLists]--><span style="font-family: Symbol; mso-fareast-font-family: Symbol; mso-bidi-font-family: Symbol;"><span style="mso-list: Ignore;"> </span></span><span lang="HI" style="font-family: 'Mangal',serif; mso-bidi-language: HI;">बाजरा एक गर्म अनाज होने की वजह से आमतौर पर जाड़ों के दिनों में खाया जाता है। यह उन लोगों के लिए फायदेमंद है</span><span style="font-family: 'Mangal',serif;">, </span><span lang="HI" style="font-family: 'Mangal',serif; mso-bidi-language: HI;">जो गेहूं नहीं खा सकते</span><span style="font-family: 'Mangal',serif;">, </span><span lang="HI" style="font-family: 'Mangal',serif; mso-bidi-language: HI;">ऐसे लोगों को बाजरे को किसी अनाज के साथ मिलाकर खाना चाहिए। यह थायमिन</span><span style="font-family: 'Mangal',serif;">, </span><span lang="HI" style="font-family: 'Mangal',serif; mso-bidi-language: HI;">कैल्शियम</span><span style="font-family: 'Mangal',serif;">, </span><span lang="HI" style="font-family: 'Mangal',serif; mso-bidi-language: HI;">आयरन व विटामिन-बी का अच्छा स्रोत है।</span><span lang="HI" style="font-family: 'Mangal',serif;"> </span></li> <li class="MsoListParagraphCxSpMiddle" style="text-align: justify; text-indent: -0.25in;"><!-- [if !supportLists]--><span style="font-family: Symbol; mso-fareast-font-family: Symbol; mso-bidi-font-family: Symbol;"><span style="mso-list: Ignore;"> </span></span><span lang="HI" style="font-family: 'Mangal',serif; mso-bidi-language: HI;">जौ की बात करें तो इसमें सबसे ज्यादा अल्कोहल पाया जाता है। इसमें फाइबर</span><span style="font-family: 'Mangal',serif;">,</span><span lang="HI" style="font-family: 'Mangal',serif; mso-bidi-language: HI;">मैग्नीशियम व एंटीऑक्सीडेंट प्रचुर मात्राा में पाए जाते हैं। यह ब्लड कोलेस्ट्रॉल को कम करके ब्लड ग्लूकोज को बढ़ाता है। अल्कोहल की मात्रा अधिक होने की वजह से यह मूत्रवर्ध्दक है व हाइपर टेंशन के पीड़ितों के लिए भी लाभदायक है।<span style="mso-spacerun: yes;"> </span></span></li> <li class="MsoListParagraphCxSpMiddle" style="text-indent: -0.25in;"><span style="font-family: Symbol; mso-fareast-font-family: Symbol; mso-bidi-font-family: Symbol;"><span style="mso-list: Ignore;"><span style="font: 7.0pt 'Times New Roman';"> </span></span></span><!--[endif]--><span lang="HI" style="font-family: 'Mangal',serif; mso-bidi-language: HI;">सामान्य गेहूं जहां अल्प अवधि में ही घुन खा जाता है वहीं मंडुआ </span><span style="font-family: 'Mangal',serif;">2</span><span lang="HI" style="font-family: 'Mangal',serif; mso-bidi-language: HI;"> दशकों तक ज्यों का त्यों बना रहता है।<span style="mso-spacerun: yes;"> </span></span></li> <li class="MsoListParagraphCxSpMiddle" style="text-indent: -0.25in;"><span style="font-family: Symbol; mso-fareast-font-family: Symbol; mso-bidi-font-family: Symbol;"><span style="mso-list: Ignore;"><span style="font: 7.0pt 'Times New Roman';"><span style="font-family: Symbol;"> </span></span><span style="font: 7.0pt 'Times New Roman';"> </span></span></span><!--[endif]--><span lang="HI" style="font-family: 'Mangal',serif; mso-bidi-language: HI;">काबुली चने में </span><span style="font-family: 'Mangal',serif;">23</span><span lang="HI" style="font-family: 'Mangal',serif; mso-bidi-language: HI;"> प्रतिशत प्रोटीन होता है। <span style="mso-spacerun: yes;"> </span></span></li> <li class="MsoListParagraphCxSpMiddle" style="text-indent: -0.25in;"><!-- [if !supportLists]--><span style="font-family: Symbol; mso-fareast-font-family: Symbol; mso-bidi-font-family: Symbol;"><span style="mso-list: Ignore;"> </span></span><span lang="HI" style="font-family: 'Mangal',serif; mso-bidi-language: HI;">कंगनी </span><span style="font-family: 'Mangal',serif;">100</span><span lang="HI" style="font-family: 'Mangal',serif; mso-bidi-language: HI;"> ग्राम चावल की तुलना में </span><span style="font-family: 'Mangal',serif;">81</span><span lang="HI" style="font-family: 'Mangal',serif; mso-bidi-language: HI;"> प्रतिशत अधिक पौष्टिक है। <span style="mso-spacerun: yes;"> </span></span></li> <li class="MsoListParagraphCxSpMiddle" style="text-indent: -0.25in;"><!-- [if !supportLists]--><span style="font-family: Symbol; mso-fareast-font-family: Symbol; mso-bidi-font-family: Symbol;"><span style="mso-list: Ignore;"> </span></span><span lang="HI" style="font-family: 'Mangal',serif; mso-bidi-language: HI;">सांवां में </span><span style="font-family: 'Mangal',serif;">840</span><span lang="HI" style="font-family: 'Mangal',serif; mso-bidi-language: HI;"> प्रतिशत ज्यादा वसा</span><span style="font-family: 'Mangal',serif;">, 350</span><span lang="HI" style="font-family: 'Mangal',serif; mso-bidi-language: HI;"> प्रतिशत फाइबर और </span><span style="font-family: 'Mangal',serif;">1229</span><span lang="HI" style="font-family: 'Mangal',serif; mso-bidi-language: HI;"> प्रतिशत आयरन पाया जाता है। </span></li> <li class="MsoListParagraphCxSpMiddle" style="text-indent: -0.25in;"><!-- [if !supportLists]--><span style="font-family: Symbol; mso-fareast-font-family: Symbol; mso-bidi-font-family: Symbol;"><span style="mso-list: Ignore;"> </span></span><span style="font-family: 'Mangal',serif;">633</span><span lang="HI" style="font-family: 'Mangal',serif; mso-bidi-language: HI;"> प्रतिशत अधिक खनिज तत्व चावल की तुलना में कोदों में पाया जाता है। </span></li> <li class="MsoListParagraphCxSpMiddle" style="text-indent: -0.25in;"><!-- [if !supportLists]--><span style="font-family: Symbol; mso-fareast-font-family: Symbol; mso-bidi-font-family: Symbol;"><span style="mso-list: Ignore;"> </span></span><span lang="HI" style="font-family: 'Mangal',serif; mso-bidi-language: HI;">रागी में कैल्शियम की भरमार होती है। </span></li> <li class="MsoListParagraphCxSpLast" style="text-indent: -0.25in;"><!-- [if !supportLists]--><span style="font-family: Symbol; mso-fareast-font-family: Symbol; mso-bidi-font-family: Symbol;"><span style="mso-list: Ignore;"> </span></span><span lang="HI" style="font-family: 'Mangal',serif; mso-bidi-language: HI;">बाजरे में </span><span style="font-family: 'Mangal',serif;">85</span><span lang="HI" style="font-family: 'Mangal',serif; mso-bidi-language: HI;"> प्रतिशत अधिक फॉस्फोरस पाया जाता है।</span></li> </ul> <h3 class="MsoListParagraphCxSpLast" style="text-indent: -.25in; mso-list: l0 level1 lfo1;"><span lang="HI" style="font-family: 'Mangal',serif; mso-bidi-language: HI;"> फिर से बढ़ी मांग </span></h3> <p class="MsoNormal"><span lang="HI" style="font-family: 'Mangal',serif; mso-bidi-language: HI;">मोटा अनाज अधिक रेशेदार होने की वजह से आंतों में रुकता नहीं है व कब्ज से बचाता है। माताएं अपने शिशुओं को भी पुराने समय में ज्वार और मक्के के आटे का घोल पिलाती थी</span><span style="font-family: 'Mangal',serif;">, </span><span lang="HI" style="font-family: 'Mangal',serif; mso-bidi-language: HI;">जो उनके लिए सुपोषक होता था। आजादी के बाद बाजारीकरण के कारण आम जनता का मोटे अनाजों की तरफ मोह भंग हो गया। इस दौरान एक फसली खेती को बढ़ावा मिला उसमें धान और गेहूँ की केन्द्रीय भूमिका हो गई। नतीजतन कृषि योग्य भूमि में मोटे अनाजों की पैदावार उतरोत्तर कम हो गई। देहाती भोजन समझकर जिस मोटे अनाज को रसोई से बाहर कर दिया गया था आज उसी अनाज को वैज्ञानिकों द्वारा प्रमाणित किए जाने के बाद बड़ी-बड़ी कम्पनियां इन अनाजों के पैकेट बाजार में उतार रही हैं</span><span style="font-family: 'Mangal',serif;">, </span><span lang="HI" style="font-family: 'Mangal',serif; mso-bidi-language: HI;">जो अब हर वर्ग शौक से खरीदता है। अगर आज की मानव पोषण की जरुरतों को समझा जाए तो मोटा अनाज हमारे लिए बहुत महत्वपूर्ण है।</span></p> <p class="MsoNormal"><span lang="HI" style="font-family: 'Mangal',serif; mso-bidi-language: HI;">स्त्रोत: खेती पत्रिका, भारतीय कृषि अनुसंधान परिषद, नई दिल्ली । </span></p>