वय- १ ते १० दिवस आजार/उपचार - जीवनसत्त्व ““अ*" पाण्यातून औषध १ मिली/१०० पिल्ले ““अ** जीवनसत्त्व अधिक ७ ग्रॅम अँटीबॉयोटिक पावडर मुदत- १० दिवस वय- तिसरा आठवडा आजार/उपचार- हगवण . औषध अर्धा ग्रॅम सल्फाडूग किंवा नायट्रोफ्युरॉन एक लिटर पाण्यात. मुदत -रोग थांबेपर्यंत वय- ४ ते ५ आठवडे आजार/उपचार लंगडेपणा असल्यास औषध २० मिली बी- कॉम्प्लेक्स १०० पक्षांना पाण्यातून मुदत -७ दिवस आजार/उपचार फरक न आढळल्यास औषध जीवनसत्त्व - अ, ब, अ-ड-३ १५७ मिली. पाण्यातून मुदत -४.ते ५ दिवस वय- दुसऱ्या व सहाव्या आठवड्यात आजार / उपचार- पिल्लांची वाढ बरोबर होत नसल्यास औषध जीवनसत्व अ -- ब, -- ड, २५ ग्रॅम १०० किलो खाद्यामधून मुदत - सतत ५/६ दिवस द्यावे. वय- ७/८ वा आठवडा आजार/उपचार - पोटातील जंतासाठी जंतनाशक औषध पायपराझीन जंतनाशक मुदत - एक वेळेला, त्यानंतर महिन्यातून एक वय- कोणत्याही वयात आजार-ताण पडल्यास उपचार- लहान पक्ष्यांना जीवनसत्त्व-अ १ मिली. मोठे पक्षी २ ते ७ मिली. (१०० पक्ष्यांना) 9 दिवस वय- २० ते २४ आठवडे आजार- अंड्यावर आल्यावर सुरूवातीला येणाऱ्या ताणासाठी उपचार- कॅल्शियम व जीवनसत्त्वे एकत्र असलेली औषधे पाण्यातून द्यावीत. मुदत - अंडी व्यवस्थित देण्याचे सुरू होईपर्यंत आणि खाद्य व पाणी व्यवस्थित घेईपर्यंत. वय- कोणत्याही वयात आजार- रोगाचा प्रादुर्भाव टाळण्यासाठी उपचार- नायट्रोफ्युरॉन औषधे मुदत- दर महिन्यात एक आठवडा. वरील प्रमाणे सर्वसाधारण औषधोपचाराची रूपरेषा आहे. परंतु औषधोपचार करतांना तज्ञांचे मार्गदर्शन अवश्य घ्यावे. तसेच पक्षी मेल्यास शवविच्छेदन करून तज्ज्ञांच्या सल्ल्यानुसार औषधोपचार करावा. उपचारापेक्ष्या प्रतिबंधात्मक उपचार- ● पक्षी खरेदी अधिकृत व नामांकीत अंडी उबवणी केन्द्राकडूनच करावी. ● पक्षांचे घरातील तापमान व वायुविजन हे योग्य राहील याकडे विशेष लक्ष द्यावे. ● घरे स्वच्छ ठेवावीत वेळोवेळी निर्जतुक करून घ्यावीत. थोड्या जागेत प्रमाणपेक्षा जास्त पक्षी ठेवू नये. पक्षांना योग्य प्रमाणात जागा द्यावी. ● पक्षांना पुरेसे व समतोल खाद्य द्यावे. ● रोग प्रतिबंधक लसी योग्य वेळी टोचून घ्याव्यात. ● आवारामध्ये उडते पक्षी, कुत्री, मांजरे, उंदीर, घुशी येवू नयेत असा प्रतिबंध करावा. ● मेलेल्या पक्षांना खड्डयात खोल पुरून टाकावे अगर जाळावे. ● कळपातील आजारी पक्षी त्वरीत बाहेर काढून त्यांचे स्वतंत्र व्यवस्थापन करावे. ● नवीन पक्षी जुन्या पक्षात मिसळू नये. शेडच्या बाहेर चुन्याची भुकटी अथवा फिनाईलचे पाणी भरून ठेवावे म्हणजे घरात प्रवेश करतांना त्यामध्ये पाय बुडवून प्रवेश करता येईल. ● औषधोपचार तज्ञांच्या मार्गदर्शनाखाली करावेत. ● आजारी किंवा मेलेल्या पक्षांची शवविच्छेदन तज्ञांकडून करून घ्यावी. त्यामुळे रोग निदान करता येते व औषधोपचार करता येतात स्रोत- महाराष्ट्र शासन पशुसंवर्धन विभाग लिंक-http://ahd.maharashtra.gov.in/sites/default/files/Leaflet_disease_of_bird.pdf