ਪਸ਼ੂ ਪਾਲਣ ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਦਾ ਇੱਕ ਅਹਿਮ ਸਹਾਇਕ ਖੇਤਰ ਹੈ, ਜੋ ਕਿਸਾਨਾਂ ਨੂੰ ਸਾਲ ਭਰ ਨਿਰੰਤਰ ਆਮਦਨ ਦੇਣ ਵਿੱਚ ਮਦਦ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਗਾਂ, ਭੈਂਸ, ਬੱਕਰੀ, ਭੇਡ ਅਤੇ ਪੋਲਟਰੀ ਵਰਗੇ ਪਸ਼ੂਆਂ ਦੀ ਵਿਗਿਆਨਕ ਦੇਖਭਾਲ ਨਾਲ ਦੁੱਧ, ਅੰਡੇ, ਮਾਸ ਅਤੇ ਖਾਦ (ਗੋਬਰ ਖਾਦ/ਵਰਮੀਕੰਪੋਸਟ) ਵਰਗੇ ਉਤਪਾਦ ਮਿਲਦੇ ਹਨ। ਇਹ ਖੇਤੀ ਨਾਲ ਜੁੜੇ ਜੋਖਮ ਘਟਾਉਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਪੇਂਡੂ ਰੋਜ਼ਗਾਰ ਨੂੰ ਮਜ਼ਬੂਤ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਚੰਗੀ ਨਸਲ ਅਤੇ ਚੋਣ (Breed & Selection) ਪਸ਼ੂ ਚੁਣਦੇ ਸਮੇਂ ਉਮਰ, ਸਿਹਤ, ਦੁੱਧ ਦੀ ਸਮਰੱਥਾ, ਸਰੀਰਕ ਬਣਤਰ ਅਤੇ ਸਥਾਨਕ ਮੌਸਮ ਨਾਲ ਅਨੁਕੂਲਤਾ ਨੂੰ ਧਿਆਨ ਵਿੱਚ ਰੱਖੋ। ਨਸਲ ਸੁਧਾਰ ਲਈ ਕ੍ਰਿਤ੍ਰਿਮ ਗਰਭਧਾਰਣ (AI) ਅਤੇ ਉੱਚ ਗੁਣਵੱਤਾ ਵਾਲੇ ਬਲਦ/ਬੀਜ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਉਤਪਾਦਕਤਾ ਵਧਾਉਂਦੀ ਹੈ। ਰਹਿਣ-ਸਹਿਣ ਅਤੇ ਸ਼ੈੱਡ ਪ੍ਰਬੰਧ (Housing Management) ਸਾਫ, ਸੁੱਕਾ ਅਤੇ ਹਵਾਦਾਰ ਸ਼ੈੱਡ ਪਸ਼ੂਆਂ ਦੀ ਤੰਦਰੁਸਤੀ ਲਈ ਬੁਨਿਆਦੀ ਲੋੜ ਹੈ। ਫਰਸ਼ ਫਿਸਲਣ-ਰੋਧੀ ਅਤੇ ਪਾਣੀ ਦੀ ਨਿਕਾਸੀ ਵਾਲਾ ਹੋਵੇ ਗਰਮੀ/ਸਰਦੀ ਤੋਂ ਬਚਾਅ ਲਈ ਛਾਂ, ਪਰਦਿਆਂ/ਪਲਾਸਟਿਕ ਸ਼ੀਟ ਅਤੇ ਬਿਛੌਣਾ (ਪਰਾਲੀ) ਵਰਤਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਮੱਖੀ-ਮੱਛਰ ਕੰਟਰੋਲ ਅਤੇ ਨਿਯਮਤ ਸਫ਼ਾਈ ਨਾਲ ਬਿਮਾਰੀਆਂ ਦਾ ਖਤਰਾ ਘਟਦਾ ਹੈ ਖੁਰਾਕ ਅਤੇ ਚਾਰਾ ਪ੍ਰਬੰਧਨ (Feeding & Fodder) ਸੰਤੁਲਿਤ ਆਹਾਰ ਹੀ “ਚੰਗੇ ਦੁੱਧ” ਦੀ ਜੜ੍ਹ ਹੈ। ਹਰਾ ਚਾਰਾ + ਸੁੱਕਾ ਚਾਰਾ + ਦਾਣਾ (ਕੰਸਨਟ੍ਰੇਟ) ਦਾ ਸੰਤੁਲਨ। ਖਣਿਜ ਮਿਸ਼ਰਣ ਅਤੇ ਨਮਕ ਦੀ ਨਿਯਮਤ ਮਾਤਰਾ ਨਾਲ ਦੂਧ ਉਤਪਾਦਨ ਅਤੇ ਪ੍ਰਜਨਨ ਸੁਧਰਦਾ ਹੈ। ਚਾਰਾ ਸਟੋਰੇਜ ਲਈ ਸਾਇਲੇਜ/ਹੇ ਬਣਾਉਣਾ ਸੁੱਕੇ ਸਮੇਂ ਵਿੱਚ ਲਾਭਦਾਇਕ ਹੈ। ਪਾਣੀ ਦੀ ਮਹੱਤਤਾ (Water Management) ਸਾਫ ਪਾਣੀ ਪਸ਼ੂਆਂ ਲਈ ਉਤਨਾ ਹੀ ਜ਼ਰੂਰੀ ਹੈ ਜਿੰਨੀ ਖੁਰਾਕ। ਉੱਚ ਉਤਪਾਦਕ ਗਾਂ ਲਈ ਪਾਣੀ ਦੀ ਲੋੜ ਕਾਫ਼ੀ ਵੱਧ ਹੋ ਸਕਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਪਾਣੀ ਘੱਟ ਪੀਣ ਨਾਲ ਦੁੱਧ ਉਤਪਾਦਨ ਘਟਦਾ ਹੈ। ਪਸ਼ੂ ਸਿਹਤ, ਟੀਕਾਕਰਣ ਅਤੇ ਬਾਇਓਸਿਕਿਊਰਟੀ (Health & Vaccination) ਰੋਕਥਾਮ ਇਲਾਜ ਤੋਂ ਸਸਤੀ ਅਤੇ ਪ੍ਰਭਾਵਸ਼ਾਲੀ ਹੈ। ਬੁਖਾਰ, ਖੰਘ, ਦਸਤ, ਭੁੱਖ ਘਟਣਾ ਵਰਗੇ ਲੱਛਣਾਂ ‘ਤੇ ਤੁਰੰਤ ਵੈਟ ਦੀ ਸਲਾਹ ਲਓ ਟੀਕਾਕਰਣ ਰਾਹੀਂ FMD ਵਰਗੀਆਂ ਬਿਮਾਰੀਆਂ ‘ਤੇ ਨਿਯੰਤਰਣ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। Brucellosis ਲਈ ਮਾਦਾ ਬਛੜੀਆਂ ਨੂੰ 4–8 ਮਹੀਨੇ ਦੀ ਉਮਰ ਵਿੱਚ “ਇੱਕ ਵਾਰ” ਟੀਕਾ ਲਗਾਉਣ ਦੀ ਸਿਫ਼ਾਰਸ਼ NADCP ਅਧੀਨ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਨਵੇਂ ਪਸ਼ੂ ਲਿਆਉਣ ‘ਤੇ ਕੁਝ ਸਮਾਂ ਅਲੱਗ ਰੱਖਣਾ (quarantine) ਬਿਮਾਰੀਆਂ ਫੈਲਣ ਤੋਂ ਬਚਾਉਂਦਾ ਹੈ। ਸਾਫ ਦੁੱਧ ਉਤਪਾਦਨ (Clean Milk Production) ਦੁੱਧ ਦੀ ਗੁਣਵੱਤਾ ਵਧਾਉਣ ਲਈ ਸਫ਼ਾਈ ਦੇ ਕਦਮ ਬਹੁਤ ਜ਼ਰੂਰੀ ਹਨ: ਦੁੱਧ ਕੱਢਣ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਥਣਾਂ ਦੀ ਸਫ਼ਾਈ, ਸਾਫ ਬਰਤਨ (SS) ਅਤੇ ਦੁੱਧ ਨੂੰ ਫਿਲਟਰ ਕਰਨਾ ਆਦਿ ਪ੍ਰਥਾਵਾਂ ਦੀ ਸਿਫ਼ਾਰਸ਼ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਨਾਲ ਦੁੱਧ ਦੀ ਸ਼ੈਲਫ-ਲਾਈਫ, ਕੀਮਤ ਅਤੇ ਗਾਹਕ ਭਰੋਸਾ ਵਧਦਾ ਹੈ। ਰਿਕਾਰਡ-ਕੀਪਿੰਗ ਅਤੇ ਪਸ਼ੂ ਪਛਾਣ (Records & Identification) ਦੁੱਧ ਉਤਪਾਦਨ, ਚਾਰਾ ਖਪਤ, ਟੀਕਾਕਰਣ, ਗਰਭਧਾਰਣ/ਬਿਆਈ ਦੀ ਤਾਰੀਖ ਆਦਿ ਦਾ ਰਿਕਾਰਡ ਰੱਖਣ ਨਾਲ ਫਾਰਮ ਮੈਨੇਜਮੈਂਟ ਸੁਧਰਦਾ ਹੈ। ਪਸ਼ੂ ਪਛਾਣ (ear tag/ID) ਨਾਲ ਟੀਕਾਕਰਣ ਅਤੇ ਸਿਹਤ ਰਿਕਾਰਡ ਟ੍ਰੈਕ ਕਰਨਾ ਆਸਾਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਮੌਸਮੀ ਬਦਲਾਅ ਦੇ ਸੰਦਰਭ ਵਿੱਚ ਕਲਾਈਮਟ-ਸਮਾਰਟ ਪਸ਼ੂ ਪਾਲਣ ਗਰਮੀ ਵਿੱਚ ਛਾਂ, ਠੰਡਾ ਪਾਣੀ, ਹਵਾਦਾਰੀ ਸਰਦੀ ਵਿੱਚ ਸੁੱਕਾ ਬਿਛੌਣਾ, ਹਵਾ ਤੋਂ ਬਚਾਅ, ਊਰਜਾ ਵਾਲੀ ਖੁਰਾਕ। ਗੋਬਰ ਤੋਂ ਬਾਇੋਗੈਸ/ਕੰਪੋਸਟ ਨਾਲ ਖਰਚ ਘਟਦਾ ਅਤੇ ਟਿਕਾਊ ਖੇਤੀ ਨੂੰ ਮਦਦ ਮਿਲਦੀ ਹੈ