फॉक्सटेल बाजरी (सेटरिया इटालिका) फॉक्सटेल बाजरी हे मानवी अन्न आणि प्राण्यांच्या खाद्यासाठी उगवले जाणारे वार्षिक गवत आहे. ही बाजरी दुसऱ्या क्रमांकाची सर्वाधिक लागवड होणारी प्रजाती आहे आणि सर्वात जुन्या लागवडीखालील धान्यांपैकी एक आहे. चीनमध्ये उगम पावलेली, फॉक्सटेल बाजरी प्रागैतिहासिक काळापासून आशिया आणि युरोपमध्ये लागवड केली जात आहे. इतिहास आणि घरगुतीकरण चीनमधील मूळ पुरातत्वीय पुराव्यांवरून असे दिसून येते की फॉक्सटेल बाजरी प्रथम ८,००० वर्षांपूर्वी उत्तर चीनमध्ये पाळीव करण्यात आली होती. अनेक सुरुवातीच्या नवपाषाण स्थळांवर त्याचे अवशेष सापडले आहेत, जे या काळात मुख्य पीक म्हणून त्याचे महत्त्व दर्शवते. इतर प्रदेशांमध्ये पसरवा चीनमधून, फॉक्सटेल बाजरीची लागवड भारत, कोरिया आणि जपानसह आशियाच्या इतर भागात पसरली. ती युरोपमध्येही तुलनेने लवकर पोहोचली, ज्याची लागवड कांस्ययुगात झाल्याचे पुरावे आहेत. वैशिष्ट्ये वनस्पतींचे आकारशास्त्र फॉक्सटेल बाजरी हे तुलनेने लहान, उभे वार्षिक गवत आहे, जे सामान्यतः १-१.५ मीटर उंचीपर्यंत वाढते. त्यात पातळ देठ, अरुंद पाने आणि दाट, चमकदार पॅनिकल फुलणे ("फॉक्सटेल") असते ज्यामुळे या वनस्पतीला हे नाव मिळाले आहे. धान्याची वैशिष्ट्ये हे धान्य लहान, गोल आणि सामान्यतः फिकट पिवळ्या किंवा तपकिरी रंगाचे असते. ते मळणी करणे तुलनेने सोपे असते आणि ते दीर्घकाळ साठवता येते. फॉक्सटेल बाजरीचे धान्य पौष्टिक असते, त्यात कार्बोहायड्रेट्स, प्रथिने आणि विविध जीवनसत्त्वे आणि खनिजे असतात. लागवड वाढत्या परिस्थिती फॉक्सटेल बाजरी हे दुष्काळ सहन करणारे पीक आहे जे विविध प्रकारच्या मातीत घेतले जाऊ शकते. ते उबदार, सनी हवामान पसंत करते आणि कमी हंगाम असलेल्या भागात ते योग्य आहे. लागवड आणि कापणी फॉक्सटेल बाजरी सामान्यतः वसंत ऋतूमध्ये किंवा उन्हाळ्याच्या सुरुवातीला लावली जाते आणि उन्हाळ्याच्या शेवटी किंवा शरद ऋतूच्या सुरुवातीला कापणी केली जाते. पीक सहसा हाताने किंवा कंबाईन हार्वेस्टरने काढले जाते. मळणी हाताने किंवा मशीनने करता येते. वापर मानवी अन्न फॉक्सटेल बाजरी हे जगाच्या अनेक भागांमध्ये, विशेषतः आशिया आणि आफ्रिकेत एक महत्त्वाचे अन्न पीक आहे. हे धान्य संपूर्ण शिजवून खाल्ले जाऊ शकते, पीठात बारीक केले जाऊ शकते किंवा दलिया, ब्रेड आणि इतर उत्पादने बनवण्यासाठी वापरले जाऊ शकते. हे ग्लूटेन-मुक्त आहे, ज्यामुळे ते सेलिआक रोग किंवा ग्लूटेन संवेदनशीलता असलेल्या लोकांसाठी योग्य धान्य बनते. प्राण्यांचे खाद्य फॉक्सटेल बाजरी हे पशुखाद्य म्हणून देखील वापरले जाते, विशेषतः कुक्कुटपालन आणि पशुधनासाठी. संपूर्ण वनस्पती गवत किंवा सायलेजसाठी वापरली जाऊ शकते आणि धान्य थेट प्राण्यांना दिले जाऊ शकते. इतर उपयोग काही संस्कृतींमध्ये, फॉक्सटेल बाजरी बिअर आणि इतर अल्कोहोलिक पेये बनवण्यासाठी देखील वापरली जाते. पेंढा गवत, अंथरूण आणि इतर कारणांसाठी वापरला जाऊ शकतो. पौष्टिक मूल्य फॉक्सटेल बाजरी हे एक पौष्टिक धान्य आहे, जे कार्बोहायड्रेट्स, प्रथिने आणि फायबरचा चांगला स्रोत आहे. त्यात लोह, मॅग्नेशियम आणि फॉस्फरससह विविध जीवनसत्त्वे आणि खनिजे देखील असतात. आर्थिक महत्त्व जगातील अनेक भागांमध्ये लहान शेतकऱ्यांसाठी फॉक्सटेल बाजरी हे एक महत्त्वाचे पीक आहे. ते अन्न आणि उत्पन्नाचा एक विश्वासार्ह स्रोत प्रदान करते, विशेषतः कमी पाऊस असलेल्या किंवा खराब माती असलेल्या भागात. जाती आणि प्रजनन वेगवेगळ्या वाढत्या परिस्थिती आणि अंतिम वापरासाठी फॉक्सटेल बाजरीच्या असंख्य जाती विकसित केल्या गेल्या आहेत. फॉक्सटेल बाजरीच्या जातींचे उत्पादन, गुणवत्ता आणि रोग प्रतिकारशक्ती सुधारण्यासाठी वनस्पती प्रजननकर्ते सतत काम करत आहेत. आव्हाने आणि भविष्यातील संशोधन हवामान बदल हवामान बदलामुळे फॉक्सटेल बाजरीच्या उत्पादनासमोर एक मोठे आव्हान उभे राहते, कारण तापमान आणि पावसाच्या पद्धतीतील बदल उत्पादन आणि पिकाच्या गुणवत्तेवर परिणाम करू शकतात. कीटक आणि रोग कीटक आणि रोगांमुळे फॉक्सटेल बाजरीचे उत्पादन देखील कमी होऊ शकते. या समस्यांवर नियंत्रण ठेवण्यासाठी अधिक प्रभावी आणि शाश्वत पद्धती विकसित करण्यासाठी संशोधनाची आवश्यकता आहे. उत्पादन सुधारणे प्रजनन आणि सुधारित कृषी पद्धतींद्वारे फॉक्सटेल बाजरीचे उत्पादन सुधारण्यावरही संशोधन केंद्रित आहे.